Đọc kỹ Ortmann — Chương XVIII: Gam (Scales)

Bản diễn giải chi tiết bằng tiếng Việt từ the-physiological-mechanics-of-piano-technique (Otto Ortmann, 1929), chương XVIII “Scales”, trang 302–316. Không phải bản dịch nguyên văn. Ghi chú đọc gốc: 18-scales.

Vì sao chương này tồn tại

Vấn đề “luồn ngón cái” trong chạy gam thực ra khó ở chỗ nào — ở động tác đưa ngón cái vào dưới bàn tay, hay ở việc BẤM PHÍM bằng ngón cái trong tư thế đó? Và tốc độ thay đổi cơ bản hình dạng chuyển động bàn tay ra sao?

Cái khó thật sự không phải là “luồn”, mà là “bấm”

Đây là phát hiện tôi thấy hữu ích nhất chương, trái ngược hoàn toàn với niềm tin phổ biến: điều khó trong “luồn ngón cái” KHÔNG phải là đưa ngón cái vào dưới bàn tay — đó là một động tác GẬP có sẵn từ phản xạ nắm bẩm sinh của trẻ sơ sinh, hoàn toàn tự nhiên. Cái khó thực sự là BẤM PHÍM THẲNG ĐỨNG trong khi ngón cái đang ở tư thế đó — một chuyển động VUÔNG GÓC với phối hợp thần kinh sẵn có, nên đòi hỏi luyện tập chuyên biệt nhiều hơn hẳn.

Gam lên và gam xuống: khác nhau hoàn toàn dù đối xứng trên phím

Đường cong quỹ đạo ngón 3 khi chạy gam đi lên có dạng “răng cưa” (đỉnh nằm ngay trên đoạn đi xuống); khi đi xuống có dạng “vỏ sò” (đỉnh nằm giữa hai lần chạm phím) — bất đối xứng hoàn toàn, không phải ảnh gương. Đây là nguồn gốc thực sự của việc nhiều học sinh thấy khó khác nhau giữa hai chiều gam, không phải do thiếu luyện tập đồng đều.

Tempo thay đổi cả cách nhìn của chuyển động

Ở tempo rất chậm, chuyển động tay là một chuỗi các đoạn RỜI RẠC có điểm dừng rõ ràng (kiểu “chuẩn bị”); ở tempo nhanh, toàn bộ biến thành MỘT chuyển động cong liên tục không điểm dừng — quy luật “chậm = rời rạc, nhanh = liên tục” đã thấy ở nhiều chương trước, giờ được xác nhận lại ở gam.

Ngón cái vẫn thực sự luồn ở tốc độ cao — bác bỏ một tuyên bố của nghệ sĩ

Một số nghệ sĩ từng khẳng định “ở tốc độ cao ngón cái không thực sự luồn nữa”. Ảnh chụp chuyển động ngón cái trong gam nhanh bác bỏ trực tiếp điều này: ngón cái vẫn luồn dưới thật, nhưng LƯỢNG di chuyển giảm dần khi tốc độ tăng, và động tác luồn trải dài qua HAI ngón (2 và 3) đang chơi, không hoàn tất chỉ trong lúc một ngón chơi như lý thuyết “chuẩn bị” vẫn giả định.

”Tay yên” không hoàn toàn yên — và điều đó không sao cả

Ngay cả khi được dạy “giữ tay yên” khi chạy gam, ghi hình cho thấy LUÔN có một dịch chuyển tới-lui nhỏ của cẳng tay đi kèm — hiện diện ở cả người chơi có năng khiếu tự nhiên TRƯỚC khi được huấn luyện “tay yên”. Ortmann lưu ý: sự hiện diện của dịch chuyển này KHÔNG tự động tạo ra gam không đều — việc giáo viên “đọc” được các nhấn nhá không có thật chỉ từ việc quan sát tay là một sai lầm chẩn đoán khá phổ biến.

Vài suy nghĩ thêm

Việc tách bạch “luồn ngón cái” (dễ, có sẵn từ phản xạ) khỏi “bấm phím trong tư thế luồn” (khó, cần luyện riêng) là kiểu phân tích tôi thấy có giá trị sư phạm trực tiếp nhất trong cả chương — nó gợi ý một bài tập cụ thể: luyện riêng động tác bấm thẳng đứng của ngón cái TRONG tư thế đã luồn sẵn, tách biệt khỏi động tác luồn ngang, thay vì luyện cả tổ hợp cùng lúc như cách dạy truyền thống vẫn làm.

Hình minh họa đáng chú ý

• Fig. 124 — tr. 304 (Plate XVIII): ảnh chụp quỹ đạo khớp ngón 3 khi chạy gam đô trưởng đi lên và đi xuống — hai hình dạng khác hẳn nhau (răng cưa vs. vỏ sò), bằng chứng chính cho tính bất đối xứng.
• Fig. 125 — tr. 304 (Plate XVIII): quỹ đạo ngón cái trong gam nhanh, đường cong phẳng hơn ở chiều đi lên do bị bàn tay cản trở.
• Fig. 126 — tr. 304 (Plate XVIII): quỹ đạo ngón 3 khi chơi theo kiểu “chuẩn bị” hoàn toàn (mỗi ngón giữ yên chờ đến lượt) ở tempo rất chậm.
• Fig. 130 — tr. 313: ảnh quỹ đạo ngón cái trong gam nhanh, với các đoạn đứt quãng do bị ngón khác che khuất — dùng để xác định ngón cái luồn qua bao nhiêu ngón.
• Fig. 131, 132 — tr. 314: quỹ đạo tâm bàn tay cho dịch chuyển ngang ở khoảng cách rất nhỏ (một phím) đến lớn hơn, cho thấy hình dạng “nơ bướm” bất đối xứng vẫn xuất hiện ở mọi quy mô.

Trích dẫn gốc đáng nhớ

• “it is not the passing-under of the thumb that is difficult but the playing of the key with the thumb held under the hand” (p. 306)
• “the presence of such movements does not necessarily produce an irregular scale” (p. 313)

Xem thêm

• 18-scales — ghi chú đọc gốc.
• ortmann-chuong-17-finger-stroke — chương trước.
• the-physiological-mechanics-of-piano-technique — trang nguồn.