Đọc kỹ Ortmann — Chương XIV: Arm-Legato
Bản diễn giải chi tiết bằng tiếng Việt từ the-physiological-mechanics-of-piano-technique (Otto Ortmann, 1929), chương XIV “Arm-Legato”, trang 222–227 — mở đầu Phần III, phần phân tích từng touch-form cụ thể. Không phải bản dịch nguyên văn. Ghi chú đọc gốc: 14-arm-legato.
Vì sao chương này tồn tại
Đây là touch-form đầu tiên được phân tích chi tiết trong Phần III — kiểu chạm cantabile chậm rãi, dùng “trọng lượng cánh tay” để tạo tiếng hát (singing tone). Câu hỏi trung tâm: trọng lượng có thực sự được “chuyển” (rolled) từ ngón này sang ngón khác như học thuyết Rollbewegung khẳng định?
Rollbewegung: một ảo tưởng khác được xác nhận lại
Áp dụng trực tiếp kết luận chương XI: khi cánh tay thả lỏng nâng lên giữa hai nốt, TRÊN 90% trọng lượng tự do đã bị rút khỏi phím ngay trong chính giai đoạn nâng đó — trọng lượng không hề “lăn” sang phím kế tiếp mà đã gần như biến mất trước khi ngón kế tiếp kịp chạm phím. Chỉ cần vài ounce là đủ giữ phím ở trạng thái nhấn (đủ để giảm âm không chạm dây) — một phần rất nhỏ so với tổng trọng lượng cánh tay, khiến phím “TRÔNG NHƯ” đang mang trọng lượng cánh tay trong khi thực ra chỉ mang một phần cực nhỏ.
Không phải mọi khớp đều thả lỏng cùng lúc
Một tinh chỉnh quan trọng: không phải mọi khớp trong một chuyển động “thả lỏng” đều thả lỏng như nhau. Trong arm-legato, khớp thực sự thả lỏng chủ yếu là VAI (nơi phần lớn chuyển động xảy ra, và cũng là nơi ta CẢM NHẬN được cảm giác thư giãn); khớp ngón hầu như KHÔNG thả lỏng chút nào, khớp cổ tay chỉ thả lỏng một phần. Cảm giác “toàn tay thả lỏng” hóa ra là một ẢO GIÁC NHẬN THỨC — vì cảm giác của ta chủ yếu đến từ khớp có chuyển động lớn nhất, không phản ánh trạng thái thực của các khớp khác.
Chứng minh gián tiếp rất tinh tế: so sánh nâng tay giữa cụm và nâng tay cuối câu
Ortmann đưa ra một luận cứ khéo léo: ghi lại đường cong nâng tay ở CUỐI một câu nhạc (nơi chắc chắn không có “chuyển giao” trọng lượng nào cả, vì phrase đã kết thúc) và so sánh với đường cong nâng tay GIỮA hai nốt trong một cụm legato — hai đường cong gần như GIỐNG HỆT NHAU. Nếu cùng một cơ chế xảy ra ở cả hai trường hợp, mà một trong hai trường hợp chắc chắn không có “chuyển giao trọng lượng”, thì khái niệm “trọng lượng lăn từ phím này sang phím khác” không phản ánh đúng điều thực sự đang xảy ra trong cả hai.
Vài suy nghĩ thêm
Đây là ví dụ đầu tiên trong Phần III cho thấy cách làm việc của Ortmann: lấy MỘT touch-form cụ thể, rồi lần lượt áp mọi công cụ đã xây dựng ở Phần I-II (coordination, weight-transfer, isolation-fallacy) vào nó. Cấu trúc này sẽ lặp lại cho mọi touch-form còn lại — tremolo, staccato, gam, hợp âm rải — nên hiểu rõ cách Ortmann phân tích arm-legato ở đây giúp đọc nhanh hơn nhiều các chương sau.
Hình minh họa đáng chú ý
- Fig. 77 — không đánh số trang riêng: hai đường ghi hạ cổ tay so sánh cánh tay thả lỏng và cổ tay cứng, cho thấy độ mượt khác nhau khi chạm phím.
- Fig. 78 — không đánh số trang riêng: minh họa thêm về độ mượt của chuyển động cổ tay trong arm-cantabile.
- Fig. 79 — tr. 227: hai đường ghi nâng tay — một ở giữa cụm legato, một ở cuối câu nhạc — đặt cạnh nhau để so sánh, cho thấy chúng gần như giống hệt nhau (bằng chứng chính cho việc bác bỏ Rollbewegung).
- Fig. 117 — nhắc lại từ chương này, phân tích đầy đủ ở chương Finger-Stroke: bốn đường cong hạ ngón theo đơn vị chơi tăng dần (chỉ ngón → cả cánh tay), cho thấy độ “gãy khúc” giảm dần.
Trích dẫn gốc đáng nhớ
- “Once again this conception is illusory and at variance with the mechanical principles underlying the movement.” (p. 225)
- “the arm-weight is not trans-ferred from key to key, over ninety per cent being withdrawn during each arm-ascent” (p. 227)
Xem thêm
- 14-arm-legato — ghi chú đọc gốc.
- ortmann-chuong-13-chuyen-dong-ngang-canh-tay — chương trước.
- the-physiological-mechanics-of-piano-technique — trang nguồn.