Hòa nhạc cho người trẻ, tập 45: Chuyển thể nhạc Bach
Summary
Tập khám phá hiện tượng Bach bất ngờ trở lại thời thượng trong văn hóa đại chúng cuối thập niên 1960, qua việc so sánh nhiều bản chuyển soạn khác nhau của cùng tác phẩm gốc: một Fuga ở ba dạng (organ, dàn nhạc theo Stokowski, synthesizer Moog), một bản độc tấu violin đối chiếu với bản viết lại cấp tiến của Lukas Foss, và chương mở đầu Brandenburg Concerto số 5 nguyên bản tiếp nối bằng bản phóng tác rock. Qua đó Bernstein đặt câu hỏi: các bản chuyển thể này tôn vinh hay “làm biến dạng” tinh thần âm nhạc gốc?
Nguồn: phụ đề tiếng Việt thủ công (kênh “Kênh Âm nhạc cổ điển”) — bản dịch chất lượng cao, vẫn cần đối chiếu khi trích dẫn chính xác.
Key Claims
- Bach từng bị chính con cái mình xem là lỗi thời, phải mất khoảng 79 năm mới được “khám phá lại”; làn sóng phục hưng cuối thập niên 1960 lặp lại chu kỳ đó (01:25).
- Bản chuyển soạn dàn nhạc nổi tiếng của Stokowski cho bản Fuga được chính Stokowski chỉ huy, tạo hiệu ứng hoành tráng khác hẳn bản gốc organ (09:13).
- Đàn Moog synthesizer (nổi tiếng qua album “Switched-On Bach”) có thể tạo ra gần như mọi loại âm sắc, kể cả âm thanh chưa từng tồn tại (15:53).
- Lukas Foss viết “Phorion” dựa hoàn toàn trên các nốt của Bach nhưng sắp xếp lại bằng kỹ thuật ngẫu hứng có kiểm soát, kết hợp nhạc cụ điện tử và bộ gõ phi truyền thống (22:01–26:08).
- Trước bản biến hóa “rồ dại” nhất, Bernstein cho trình diễn nguyên vẹn chương mở đầu Brandenburg Concerto số 5, nhấn mạnh ngay cách trình diễn “gốc” ngày nay cũng đã khác thời Bach (33:23).
- Nhóm New York Rock & Roll Ensemble được toàn quyền tự chọn đoạn nhạc từ Brandenburg số 5 để phóng tác theo phong cách rock (44:05).
Tường thuật lại lập luận
Bernstein mở đầu bằng quan sát hài hước: Bach, nhà soạn nhạc đã mất hơn hai thế kỷ, bỗng trở thành hiện tượng văn hóa đại chúng năm 1969. Ông kể số phận này không mới — ngay con cháu Bach từng coi ông lỗi thời, và phải rất lâu sau ông mới được “tìm lại”. Điều khác biệt của làn sóng lần này là đi kèm hàng loạt kiểu chuyển soạn khiến hình ảnh Bach vừa được tôn vinh vừa có nguy cơ bị bóp méo.
Để minh họa, ông chọn một Fuga ngắn nổi tiếng và cho nghe ba phiên bản liên tiếp: bản gốc organ, bản chuyển soạn dàn nhạc quy mô lớn do chính Stokowski chỉ huy, và một bản ghi âm bằng synthesizer Moog — cùng một chất liệu mang ba diện mạo hoàn toàn khác nhau.
Chuyển sang phần hai, Bernstein giới thiệu một đoạn độc tấu violin của Bach ở dạng nguyên bản, rồi đối chiếu với “Phorion” của Lukas Foss. Ông giải thích cách Foss xây tác phẩm: dàn nhạc vẫn chơi đúng nốt của Bach nhưng luân phiên chơi thành tiếng và chơi câm theo chỉ dẫn ngẫu hứng, tạo các lớp âm thanh chồng chéo không đoán trước, cộng thêm nhạc cụ điện tử và bộ gõ tạo tiếng động phi âm nhạc. Bernstein nhìn nhận đây không đơn thuần là sự phá hoại, mà là cách một nghệ sĩ đương đại bày tỏ tinh thần thời đại qua đối thoại bạo liệt với di sản quá khứ.
Ở phần cuối, ông quay về Bach “thuần túy” hơn — chương mở đầu Brandenburg Concerto số 5 — nhưng nhắc khéo rằng ngay việc trình diễn hôm nay bằng nhạc cụ hiện đại cũng đã là một hình thức “biến hóa” nhẹ so với thời Bach. Ngay sau đó, sân khấu nhường cho ban nhạc rock New York Rock & Roll Ensemble tự do lấy cảm hứng từ Brandenburg số 5 để chơi theo phong cách riêng.
Toàn bộ chương trình không đưa ra phán quyết rõ ràng về việc bản chuyển soạn nào “đúng” hay “sai”. Bernstein dùng chuỗi so sánh để khán giả tự cảm nhận: chất liệu gốc của Bach đủ mạnh mẽ và linh hoạt để tồn tại qua nhiều lớp áo hoàn toàn khác nhau mà vẫn giữ được điều gì đó cốt lõi đáng nhận ra.
Concepts
Không có khái niệm mới, áp dụng lại: chu-nghia-tan-co-dien, lop-nhac-doc-lap, concerto-grosso.
People
Open Questions
- Bernstein tự nhận không hoàn toàn bị thuyết phục bởi lập luận rằng Bach “nếu còn sống sẽ ủng hộ” các bản chuyển soạn dàn nhạc lớn — quan điểm cá nhân về ranh giới tôn vinh/biến dạng chưa rõ dứt khoát.