Hòa nhạc cho người trẻ, tập 29: Lời giã từ tới Chủ nghĩa Dân tộc
Summary
Tập khảo sát sự suy tàn của âm nhạc mang tính dân tộc trong thế kỷ 20. Bernstein cho khán giả chơi trò đoán xuất xứ các đoạn nhạc để chứng minh âm nhạc hiện đại (Webern, Mayuzumi, Babbitt, Nono) đã “quốc tế hóa”, không còn phân biệt được quốc gia như âm nhạc thế kỷ 19. Buổi diễn khép lại bằng ba tác phẩm mang đậm bản sắc dân tộc: “Ngày 4 tháng 7” của Charles Ives, trích đoạn “Chiếc mũ ba góc” của de Falla, và “Dòng Moldau” của Smetana.
Nguồn: phụ đề tiếng Việt thủ công (kênh “Kênh Âm nhạc cổ điển”) — bản dịch chất lượng cao, vẫn cần đối chiếu khi trích dẫn chính xác.
Key Claims
- Qua trò chơi đoán xuất xứ, nhạc Nga, Hungary, Tây Ban Nha thế kỷ 19 dễ nhận diện, nhưng nhạc hiện đại của Webern, Mayuzumi, Babbitt, Nono nghe gần như giống hệt nhau (04:58–10:03).
- Trước thế kỷ 19, âm nhạc (như của Bach, Vivaldi) cũng mang phong vị khá “quốc tế”; chỉ thế kỷ 19 — thời cao trào chủ nghĩa dân tộc chính trị — âm nhạc mới thấm đẫm bản sắc dân tộc (12:04–15:16).
- Charles Ives được giới thiệu như nhà dân tộc chủ nghĩa Mỹ vĩ đại nhất, với “Ngày 4 tháng 7” chồng lớp nhiều giai điệu Mỹ quen thuộc cùng lúc, cần hai nhạc trưởng chỉ huy hai phần dàn nhạc riêng biệt (16:18–21:27).
- Bernstein tuyên bố phong trào dân tộc chủ nghĩa đã kết thúc vào thập niên 1940, khi các đại diện cuối cùng (Hindemith, Mahler, de Falla, Bartók) đều qua đời, còn Stravinsky và Copland đã chuyển sang phong cách quốc tế (27:41–28:41).
- Ông để ngỏ khả năng một làn sóng dân tộc chủ nghĩa mới có thể xuất hiện ở các quốc gia trẻ như Israel hoặc các nước mới độc lập ở châu Phi, châu Á (28:41).
Tường thuật lại lập luận
Bernstein mở đầu bằng một trò chơi: cho dàn nhạc chơi từng đoạn nhạc ngắn và mời khán giả đoán quốc gia xuất xứ. Với các tác phẩm thế kỷ 19, trẻ em đoán đúng gần như ngay lập tức — bản sắc dân tộc hằn rõ. Nhưng khi chuyển sang các tác phẩm hiện đại của Webern, Mayuzumi, Babbitt, Nono, không ai đoán đúng, vì âm thanh nghe gần như giống hệt nhau bất kể quốc tịch nhà soạn nhạc.
Từ đó Bernstein rút ra luận điểm trung tâm: âm nhạc thế giới đang “quốc tế hóa” — hệ quả của một thế giới thu hẹp lại. Ông lưu ý đây không phải hiện tượng mới hoàn toàn: trước thế kỷ 19, nhạc Bach và Vivaldi cũng khó phân biệt vì mang phong vị chung. Chính thế kỷ 19 — giai đoạn chủ nghĩa dân tộc chính trị bùng nổ — mới sản sinh hàng loạt nhà soạn nhạc gắn bó chặt chẽ với bản sắc quê hương: Chopin, các nhà soạn opera Ý, nhóm dân tộc chủ nghĩa Nga, Tây Ban Nha, Bohemia, Bắc Âu, Hungary.
Ngay cả nước Mỹ cũng có nhà dân tộc chủ nghĩa riêng, và Bernstein dành phần lớn thời lượng tôn vinh Charles Ives — nhà soạn nhạc nghiệp dư (ban ngày bán bảo hiểm, sáng tác ban đêm). “Ngày 4 tháng 7” tái hiện ký ức tuổi thơ ngày lễ quốc khánh bằng cách chồng lớp nhiều giai điệu Mỹ quen thuộc cùng lúc — kèn hiệu, thánh ca yêu nước, Yankee Doodle — mô phỏng cảnh hai ban nhạc diễu hành chạm nhau, đến độ cần một nhạc trưởng phụ cùng điều khiển hai nhóm nhạc cụ theo nhịp khác nhau.
Sau phần trình diễn Ives, Bernstein quay lại luận điểm chính: đến thập niên 1940, phong trào dân tộc chủ nghĩa đã cạn kiệt toàn cầu — các đại diện lớn cuối cùng của mỗi nước đều đã qua đời hoặc chuyển sang phong cách quốc tế. Ông để ngỏ khả năng làn sóng mới trỗi dậy ở các quốc gia trẻ, nhưng nhấn mạnh hiện tại khán giả yêu nhạc dân tộc vẫn phải quay về di sản thế kỷ 19.
Phần còn lại dành biểu diễn hai tác phẩm tiêu biểu cho “thời hoàng kim” âm nhạc dân tộc: tổ khúc “Chiếc mũ ba góc” của de Falla, đậm chất flamenco Tây Ban Nha, và “Dòng Moldau” của Smetana — khúc tụng ca quê hương Bohemia. Bernstein khép lại bằng hình ảnh ba cách khác nhau ba nhà soạn nhạc bày tỏ tình yêu tổ quốc: Ives qua lễ hội quốc khánh, de Falla qua vũ điệu dân gian, Smetana qua bức tranh phong cảnh âm nhạc.
Concepts
People
Open Questions
- Dự đoán của Bernstein (1964) về làn sóng dân tộc chủ nghĩa mới ở các quốc gia trẻ có thành hiện thực trong âm nhạc cổ điển thế giới sau đó không?
- Việc xếp Stravinsky và Copland vào nhóm “đã chuyển sang phong cách quốc tế” có mâu thuẫn với hình ảnh của họ ở các tập khác trong loạt không, cần đối chiếu.