Hòa nhạc cho người trẻ, tập 7: Concerto là gì?
Summary
Tập 7 (phát sóng 28/3/1959, buổi cuối mùa) là dịp Bernstein giải nghĩa từ “concerto” — vốn bắt nguồn từ ý niệm “cùng nhau hòa tấu” nhưng qua thời gian đã đổi nghĩa nhiều lần. Ông dẫn dắt khán giả trẻ đi từ gốc từ La-tinh/Ý, qua cách các thể loại sonata-trio-tứ tấu-giao hưởng được đặt tên theo số nhạc cụ, rồi minh họa bằng âm nhạc thật sự trải dài từ concerto grosso thời Vivaldi/Bach đến concerto độc tấu hiện đại và concerto cho dàn nhạc của Bartók.
Nguồn: phụ đề tự động tiếng Anh (ASR) — chưa qua biên tập người, tên riêng có thể bị nhận dạng sai (xem Open Questions).
Key Claims
- Bernstein mở đầu bằng việc dàn nhạc trên sân khấu rất nhỏ, hứa hẹn sẽ lớn dần theo chương trình để minh họa sự tiến hóa của hình thức concerto (01:22–02:22).
- “Concerto” trong tiếng Ý gốc chỉ đơn giản nghĩa là “buổi hòa nhạc/sự cùng nhau”, và ngày xưa từ này được dùng lỏng lẻo cho nhiều loại tác phẩm khác nhau, y như “symphony” hay “sonata” (03:22).
- Phép loại suy về số lượng nhạc cụ giải nghĩa chuỗi thuật ngữ: sonata (một nhạc cụ), trio, tứ tấu, ngũ tấu, bát tấu, rồi symphony (cả dàn nhạc), và concerto (dàn nhạc lớn cộng với một nhóm hoặc một solist tách riêng) (05:26).
- Concerto grosso — hình thức có một dàn nhạc lớn (“tutti”) và một nhóm nhỏ solist (“concertino”) thay phiên nhau chơi để tạo sự tương phản, tránh nhàm chán (06:26–07:26).
- Xu hướng lịch sử: dàn nhạc càng lớn thì nhóm solist càng thu nhỏ lại nhưng vai trò của từng solist càng nổi bật, dẫn tới các concerto chỉ còn một hoặc hai nhạc cụ độc tấu (22:48–23:48).
- Bernstein cảnh báo về mặt trái của concerto độc tấu hiện đại: nhiều tác phẩm chỉ chú trọng phô diễn kỹ thuật của nhạc cụ mà thiếu giá trị âm nhạc thực sự, đặc biệt trong đoạn cadenza (32:18–33:19).
- Thế kỷ 20 quay lại ý tưởng concerto grosso dưới tên gọi “concerto cho dàn nhạc” (concerto for orchestra) của các nhà soạn nhạc tân cổ điển, dẫn tới ví dụ đỉnh cao là Bartók (40:38–41:39).
Tường thuật lại lập luận
Buổi hòa nhạc thứ bảy này diễn ra vào cuối mùa diễn, và Bernstein tận dụng khoảnh khắc ấy để vừa nhìn lại mục tiêu của cả loạt chương trình, vừa giới thiệu chủ đề mới: ý nghĩa thật sự của từ “concerto”. Ông bắt đầu bằng cách trấn an khán giả trước một dàn nhạc bất thường nhỏ bé trên sân khấu, giải thích rằng đó là dụng ý sư phạm — dàn nhạc sẽ phình to dần trong suốt chương trình để minh họa cho sự tiến hóa của hình thức concerto qua các thời đại.
Ông dẫn khán giả về gốc từ: “concerto” trong tiếng Ý nguyên nghĩa chỉ là “cùng nhau, hòa hợp”. Ngày xưa, từ này (cũng như “symphony” hay “sonata”) được đặt tên khá tùy tiện cho nhiều dạng tác phẩm khác nhau, không nhất thiết giống với khái niệm concerto ngày nay. Dần dần, các thuật ngữ mới trở nên chính xác hơn: sonata dành cho một nhạc cụ độc tấu, rồi tùy số lượng người chơi mà có trio, tứ tấu, ngũ tấu, bát tấu — cho tới khi cả dàn nhạc lớn chơi cùng nhau thì gọi là symphony, còn khi có một nhóm nhỏ tách ra nổi bật giữa dàn nhạc lớn thì đó chính là concerto.
Từ nền tảng từ vựng đó, Bernstein đưa khán giả ngược về thời Bach và Handel để nghe hình thức concerto grosso — nơi một nhóm nhỏ nhạc công (concertino) luân phiên “đối thoại” với toàn bộ dàn nhạc lớn, tạo sự tương phản âm sắc. Ông minh họa bằng một concerto của Vivaldi với tổ hợp nhạc cụ khác thường, kể lại giai thoại Vivaldi từng phụ trách âm nhạc cho một trường nữ sinh với dàn nhạc lạ lùng, buộc ông sáng tạo để phù hợp với nhạc cụ sẵn có — kể cả việc thay thế những nhạc cụ cổ đã tuyệt chủng bằng nhạc cụ hiện đại tương đương khi biểu diễn lại ngày nay.
Sang thời Mozart và Haydn, Bernstein chỉ ra một quy luật thú vị: khi dàn nhạc lớn lên, nhóm solist lại nhỏ dần, nhưng từng thành viên trong đó lại càng nổi bật hơn. Ông minh họa bằng một tác phẩm của Mozart cho hai solist, gọi là “sinfonia concertante”, trong đó đoạn cao trào là phần cadenza — khoảnh khắc dàn nhạc ngừng lại để các solist tự do trình diễn.
Từ đó ông dẫn tới kết luận: xu hướng lịch sử cuối cùng dẫn đến concerto độc tấu với chỉ một nghệ sĩ ngôi sao duy nhất — hình thức phổ biến nhất ngày nay. Tuy nhiên ông cũng cảnh báo nguy cơ của hình thức này: nhiều concerto chạy theo phô diễn kỹ thuật thuần túy hơn là giá trị âm nhạc thực sự, đặc biệt trong đoạn cadenza kéo dài. Ông minh họa một concerto vừa phô diễn kỹ thuật vừa có chiều sâu bằng chương cuối concerto vĩ cầm của Mendelssohn.
Kết thúc bài giảng, Bernstein đưa khán giả tới thế kỷ 20, nơi các nhà soạn nhạc “tân cổ điển” quay lại tinh thần concerto grosso xưa nhưng ở quy mô dàn nhạc hiện đại đồ sộ, tạo ra thể loại “concerto cho dàn nhạc” — đỉnh cao là tác phẩm của Bartók, nơi gần như mọi nhạc cụ trong dàn nhạc lần lượt được tỏa sáng.
Concepts
People
Open Questions
- Tên các nghệ sĩ độc tấu của New York Philharmonic bị ASR phiên âm có thể sai (khả năng là John Corigliano Sr., John Wummer, William Lincer) — cần đối chiếu danh sách chính thức năm 1959.
- Danh sách các nhà soạn nhạc viết “concerto cho dàn nhạc” bị ASR ghi sai chính tả (có thể gồm Bloch, Piston, Stravinsky, Hindemith) — cần kiểm tra lại trước khi trích dẫn chính xác.