Đọc kỹ Ortmann — Chương VI: Hình học của chuyển động sinh lý
Bản diễn giải chi tiết bằng tiếng Việt từ the-physiological-mechanics-of-piano-technique (Otto Ortmann, 1929), chương VI “Geometrics of Physiological Movement”, trang 106–112 — mở đầu Phần II. Không phải bản dịch nguyên văn. Ghi chú đọc gốc: 06-geometrics-of-physiological-movement.
Vì sao chương này tồn tại
Phần I đã xong “cái gì tạo ra chuyển động” (xương, cơ, thần kinh). Phần II bắt đầu hỏi “chuyển động đó có HÌNH DẠNG gì”. Đây là một trong những chương ngắn nhất nhưng có sức nặng lý thuyết lớn nhất sách: nó chứng minh bằng hình học thuần túy — không cần thực nghiệm — rằng việc “cô lập chuyển động vào một khớp” là bất khả thi trong hầu hết mọi trường hợp thực tế khi chơi đàn.
Ba định luật hình học
Ortmann phát biểu ba nguyên lý:
- Chuyển động sinh ra từ MỘT khớp đơn lẻ luôn là chuyển động CONG (vì mọi khớp về bản chất là một trục xoay).
- Bất kỳ chuyển động THẲNG nào của một bộ phận cánh tay đều là kết quả của việc nhiều khớp hoạt động ĐỒNG THỜI.
- Nhiều khớp hoạt động đồng thời có thể tạo ra cả chuyển động thẳng lẫn chuyển động cong.
Từ ba định luật này suy ra một hệ quả then chốt: nhìn thấy một chuyển động cong, ta KHÔNG THỂ biết chắc nó đến từ một khớp hay nhiều khớp — nhưng nhìn thấy một chuyển động THẲNG, ta biết chắc chắn nó phải đến từ NHIỀU khớp phối hợp, không có ngoại lệ.
Bàn phím thẳng chống lại chuyển động cong tự nhiên
Vì bàn phím piano được xây theo một đường THẲNG, bất kỳ động tác di chuyển tay dọc bàn phím nào cũng buộc phải có thành phần chuyển động thẳng — tức buộc phải phối hợp nhiều khớp. Ortmann còn kể một chi tiết lịch sử thú vị: từng có người thử chế tạo bàn phím CONG quanh người chơi để tận dụng chuyển động cong tự nhiên của cánh tay — nhưng ý tưởng đó chưa bao giờ được dùng phổ biến.
Từ đây, ông kết luận dứt khoát: gần như MỌI động tác trong kỹ thuật piano — luồn ngón cái, chuyển ngón đều, các kiểu legato, bắt chéo tay — đều chứa một thành phần chuyển động thẳng, nên không thể thực hiện chỉ bằng một khớp. “Cô lập chuyển động” (isolation), giáo lý cốt lõi của trường phái sư phạm cũ, là bất khả thi về mặt cơ học trong thực tế chơi đàn — không phải “khó”, mà là KHÔNG THỂ.
Cong tốt hơn gấp khúc — và một hệ quả cho luyện tập lặp
Phần còn lại của chương phân tích hai đặc điểm khác của chuyển động piano: sự thay đổi hướng nên diễn ra dần dần (cong) thay vì đột ngột (gấp khúc, tốn năng lượng hơn nhiều theo nguyên lý quán tính); và hiện tượng LẶP LẠI — khi chơi các nốt lặp nhanh (ví dụ quãng tám lặp), người chơi có xu hướng tự nhiên thêm một chuyển động CHẬM của khớp lớn hơn (ví dụ cổ tay lên-xuống từ từ) chồng lên chuyển động lặp nhanh của khớp nhỏ. Ortmann gọi đây là chuyển từ “lặp lại tuyệt đối” (dễ gây mỏi, vì luôn dùng đúng một nhóm cơ) sang “lặp lại tương đối” (phân tán cơ sử dụng qua từng lần lặp, giảm mỏi).
Vài suy nghĩ thêm
Đây là chương tôi cho là “đẹp” nhất về mặt lập luận trong cả cuốn sách — chỉ bằng suy luận hình học thuần túy (không cần một thí nghiệm nào), Ortmann đã hạ gục hoàn toàn một giáo điều sư phạm tồn tại hàng thế kỷ. Mọi bằng chứng thực nghiệm ở các chương sau (ghi đồ thị, ảnh chụp) chỉ đóng vai trò XÁC NHẬN LẠI những gì chương này đã chứng minh bằng lý luận thuần túy. Nếu chỉ đọc một chương để hiểu “tại sao Ortmann tự tin bác bỏ nhiều giáo điều sư phạm đến vậy”, nên chọn chương này.
Hình minh họa đáng chú ý
- Fig. 20 — tr. 106: sơ đồ “hình nón chuyển động” (cone of movement) — quỹ đạo khuỷu tay khi xoay quanh khớp vai với cánh tay trên làm bán kính cố định, minh họa vì sao chuyển động từ một khớp đơn luôn là chuyển động cong.
Trích dẫn gốc đáng nhớ
- “Any motion of a part of the arm in a straight line results from simultaneous movement at more than one joint.” (p. 107)
- “the isolation of movement to one joint is, in actual piano-playing, mechanically and physiologically impossible.” (p. 109)
Xem thêm
- 06-geometrics-of-physiological-movement — ghi chú đọc gốc.
- ortmann-chuong-5-than-kinh-tuan-hoan — chương trước.
- the-physiological-mechanics-of-piano-technique — trang nguồn.