Đọc kỹ Ortmann — Chương IV: Trạng thái và tính chất của cơ

Bản diễn giải chi tiết bằng tiếng Việt từ the-physiological-mechanics-of-piano-technique (Otto Ortmann, 1929), chương IV “States and Properties of Muscles”, trang 81–94. Không phải bản dịch nguyên văn. Ghi chú đọc gốc: 04-states-and-properties-of-muscles.

Vì sao chương này tồn tại

Đây có lẽ là chương quan trọng nhất trong toàn bộ Phần I, vì nó định nghĩa CHÍNH XÁC một từ mà cả cuốn sách (và cả nền sư phạm piano nói chung) dùng liên tục nhưng hiếm khi định nghĩa rõ: “thư giãn” (relaxation). Ortmann cố tình tạm gác vai trò của thần kinh sang một bên để phân tích cơ như một thực thể sinh lý thuần túy trước, rồi mới thêm yếu tố thần kinh vào ở chương sau.

Co giật và co bền: mọi động tác piano đều là “tetanus”

Ông phân biệt hai kiểu co cơ: co giật đơn (twitch — một xung thần kinh, luôn KHÔNG chủ ý) và co bền (tetanus — một chuỗi xung liên tiếp). Điểm mấu chốt: MỌI chuyển động chủ ý — kể cả cú staccato ngắn nhất có thể tưởng tượng được — về bản chất sinh lý đều là tetanic, tức là kết quả của một CHUỖI xung thần kinh, không bao giờ là một xung đơn lẻ. Tốc độ co giật của cơ luôn nhanh hơn nhiều so với bất kỳ chuyển động piano nào cần, nên “độ nhanh co cơ” không bao giờ là yếu tố giới hạn tốc độ chơi đàn — cái giới hạn nằm ở chỗ khác.

Cứng và lỏng: mô hình định lượng về “thư giãn”

Đây là phần cốt lõi. Ortmann xây dựng một mô hình đơn giản nhưng cực kỳ mạnh: hãy tưởng tượng một khớp bản lề với hai cơ đối kháng, mỗi cơ giữ một mức lực nền (muscle tone) nhất định ngay cả khi “nghỉ” — gọi tổng hai lực này là mức “bình thường”. Từ đó:

• Nếu tổng lực GIẢM xuống dưới mức bình thường → khớp “lỏng” (looseness), kiểm soát kém chính xác.
• Nếu tổng lực TĂNG lên trên mức bình thường → khớp “cứng” (stiffness).
• “Thư giãn hoàn hảo” không phải là lực bằng KHÔNG — mà là trạng thái một cơ giãn ra ĐÚNG BẰNG tốc độ cơ đối kháng co lại, giữ tổng lực luôn ở mức bình thường, không thừa không thiếu, trong suốt quá trình chuyển động.

Đây là một trong những đóng góp khái niệm quan trọng nhất của cuốn sách: “thư giãn” không phải là “không có lực cơ nào cả” như nhiều người (kể cả nhiều giáo viên piano) vẫn hình dung, mà là một trạng thái CÂN BẰNG ĐỘNG rất tinh tế.

Cứng “cần thiết” và cứng “bệnh lý”

Ortmann phân biệt hai loại cứng khớp: một loại do tích tụ hóa chất trong cơ (cực đoan nhất là hiện tượng cứng xác sau khi chết — rigor mortis, một ví dụ hơi rùng rợn nhưng minh họa rõ cơ chế), và một loại do co ĐỒNG THỜI hai nhóm cơ đối kháng để giữ một khớp làm điểm tựa cố định. Loại thứ hai này là CẦN THIẾT và HOÀN TOÀN BÌNH THƯỜNG ở một mức độ nhất định trong MỌI chuyển động — chỉ trở thành “cứng” theo nghĩa xấu (thứ giáo viên piano hay phê phán) khi nó VƯỢT QUÁ mức cần thiết cho chuyển động đang thực hiện.

Đây là một tinh chỉnh quan trọng: không phải mọi độ căng cơ đều là lỗi. Vấn đề chỉ nằm ở việc căng cơ SAI vị trí hoặc SAI mức độ so với yêu cầu thực tế.

Vài suy nghĩ thêm

Mô hình ba trạng thái (siêu-thư-giãn / bình thường / siêu-cứng) ở chương này chính là “công cụ đo lường” mà Ortmann sẽ áp dụng lại hàng chục lần trong các chương sau để phân tích từng touch-form cụ thể. Có một chi tiết tôi thấy đặc biệt hữu ích cho người tự học: ông mô tả một thí nghiệm ai cũng có thể tự làm tại nhà — đặt tay lên bàn, nhấc một ngón lên (gân sẽ nổi rõ trên mu bàn tay), rồi dùng ngón tay kia đẩy gân đó sang bên để “cảm” được độ căng thực của gân đang co. Đây là cách trực tiếp nhất để tự kiểm tra xem mình có đang “thư giãn thật” hay chỉ đang tưởng tượng là mình thư giãn.

Trích dẫn gốc đáng nhớ

• “No two bones, during life, normally rest loosely upon each other at a joint; there is always pressure of one articulating surface upon the other.” (p. 91)
• “one muscle relaxes at precisely the rate at which the antagonistic muscle contracts. As a result no work is wasted.” (p. 92)

Xem thêm

• 04-states-and-properties-of-muscles — ghi chú đọc gốc.
• ortmann-chuong-3-co-bap — chương trước.
• the-physiological-mechanics-of-piano-technique — trang nguồn.