Đọc kỹ Ortmann — Chương III: Cơ bắp
Bản diễn giải chi tiết bằng tiếng Việt, viết lại theo lời riêng từ the-physiological-mechanics-of-piano-technique (Otto Ortmann, 1929), chương III “The Muscles”, trang 65–80. Không phải bản dịch nguyên văn. Ghi chú đọc gốc: 03-the-muscles.
Vì sao chương này tồn tại
Nếu xương là phần thụ động chỉ xác định giới hạn, thì cơ mới là phần chủ động thực sự tạo ra chuyển động. Sau khi đã có “bản đồ giới hạn” ở chương II, giờ Ortmann mô tả bộ máy tạo lực: các nhóm cơ ở vai, cánh tay trên, cẳng tay và bàn tay, cùng cách chúng gắn vào xương qua gân.
Một cơ, nhiều chuyển động — và ngược lại
Luận điểm xuyên suốt chương: hầu như không có cơ nào chỉ làm MỘT việc. Ví dụ kinh điển ông đưa ra là cơ nhị đầu (biceps) — thứ mà ai cũng nghĩ là “cơ gập khuỷu tay chính” (kiểu “feel my muscle” khi gập tay khoe cơ) — thực ra khi thử nghiệm cẩn thận lại cho thấy vai trò chính của nó là NGỬA cẳng tay (supination), còn việc gập khuỷu phần lớn do cơ tam đầu (triceps, ở MẶT SAU cánh tay) đảm nhiệm cùng vài cơ khác. Cảm nhận chủ quan về “cơ nào đang hoạt động” hóa ra thường sai.
Ngược lại, một chuyển động tưởng đơn giản (ví dụ gập ngón tay) thường cần PHỐI HỢP nhiều cơ khác nhau cùng lúc, một số co để tạo chuyển động chính, một số khác co để giữ cố định các khớp lân cận làm điểm tựa.
Bàn tay: một cơ quan chia làm ba
Ortmann mô tả ba nhóm cơ trong lòng bàn tay và giải thích vì sao bàn tay, về mặt chức năng, “tự nhiên” chia thành ba phần: ngón cái (đối lập với các ngón khác — nền tảng của phản xạ nắm bẩm sinh), ngón trỏ (tách biệt tương đối nhờ gân riêng), và cụm ba ngón 3-4-5 (dính liền với nhau qua các dải gân phụ gọi là vinculae). Chính cấu trúc gân này giải thích một nỗi khổ muôn thuở của người học piano: “điểm yếu của ngón 4” — ngón áp út bị nối gân ở CẢ HAI BÊN (với ngón 3 và ngón 5), nên khó tách biệt cử động hơn hẳn các ngón khác. Đây không phải do luyện tập chưa đủ, mà là một giới hạn giải phẫu có thật, dù luyện tập đúng cách có thể cải thiện một phần.
Tám kết luận tổng quát — bản “tuyên ngôn” của chương
Ortmann kết chương bằng tám kết luận đánh số, cô đọng toàn bộ triết lý cơ sinh học của cuốn sách:
- Chuyển động cơ đơn giản nhất vẫn là một PHỐI HỢP nhiều cơ, không bao giờ là một cơ đơn lẻ.
- Chuyển động càng lớn/mạnh, càng nhiều cơ (và cơ lớn hơn) tham gia — hiện tượng “lan tỏa” hoạt động cơ.
- Hai chuyển động đối xứng về không gian (ví dụ nâng tay và hạ tay) KHÔNG nhất thiết đòi hỏi nỗ lực cơ bằng nhau — trọng lực, sức mạnh không đối xứng của các nhóm cơ đối kháng khiến hai chiều luôn khác nhau về độ “tốn sức”.
- Cơ càng lớn/khỏe càng nằm gần thân người (lưng, ngực khỏe nhất; bàn tay yếu nhất).
- Chuyển động càng rộng/mạnh càng cần cơ lớn tham gia.
- Không chuyển động không có nghĩa là không có hoạt động cơ — hai lực đối kháng cân bằng có thể giữ một khớp bất động mà cơ vẫn đang co.
- Không cơ nào chỉ tạo ra một chuyển động duy nhất.
- Nhiều chuyển động thẳng (tịnh tiến) mà ta thấy thực ra là kết quả của các chuyển động XOAY kết hợp lại, không phải bản thân là một chuyển động “thẳng” theo nghĩa cơ học.
Vài suy nghĩ thêm
Kết luận (3) — hai chiều đối xứng về không gian không đối xứng về nỗ lực — là một hạt giống sẽ nảy nở thành chủ đề lớn “tính bất đối xứng” (asymmetry) xuyên suốt cả cuốn sách: gam lên/xuống, tay đi ra/vào, ngón nhấc/hạ… tất cả đều được Ortmann chứng minh là KHÔNG đối xứng về mặt cơ dù đối xứng về mặt bàn phím. Đọc lại tám kết luận này sau khi đã đọc hết sách, ta thấy chúng gần như là bản tóm tắt toàn bộ phương pháp luận của Ortmann được nén vào một trang.
Hình minh họa đáng chú ý
- Fig. 17 (A, B, C) — tr. 69 (Plate II): ba góc nhìn cơ vùng ngực, vai và cánh tay trên, cho thấy vị trí các nhóm cơ chính điều khiển chuyển động vai.
- Plate III, IV, V — tr. 70, 71, 74: loạt hình giải phẫu cơ sâu và cơ nông của cẳng tay, cùng cơ bàn tay — nguồn tham khảo trực quan cho các nhóm cơ được mô tả bằng lời trong chương (phỏng theo atlas giải phẫu Gray).
Trích dẫn gốc đáng nhớ
- “The simplest muscular movement involves a coordination of muscles. It is a muscular complex.” (p. 78)
- “No muscle is limited to the production of a single movement.” (p. 79)
Xem thêm
- 03-the-muscles — ghi chú đọc gốc.
- ortmann-chuong-2-bo-xuong — chương trước.
- the-physiological-mechanics-of-piano-technique — trang nguồn.