Đọc kỹ Ortmann — Chương XVI: Staccato

Bản diễn giải chi tiết bằng tiếng Việt từ the-physiological-mechanics-of-piano-technique (Otto Ortmann, 1929), chương XVI “Staccato”, trang 243–265 — chương cũng trả lời câu hỏi mở về vibrato đặt ra từ chương IX. Không phải bản dịch nguyên văn. Ghi chú đọc gốc: 16-staccato.

Vì sao chương này tồn tại

Staccato thực chất được quyết định bởi điều gì — sự BẮT ĐẦU hay sự KẾT THÚC của âm? Và tại sao vibrato touch (staccato cực nhanh) lại là trường hợp DUY NHẤT trong toàn sách mà độ cứng cơ hoàn toàn lại là điều bắt buộc, không phải lỗi?

Staccato là câu chuyện về việc KẾT THÚC âm, không phải bắt đầu

Ortmann mở đầu bằng một định nghĩa bất ngờ: staccato khác legato không phải ở cách BẮT ĐẦU âm mà ở cách KẾT THÚC âm — yếu tố quyết định là tốc độ NHẢ phím, không phải tốc độ nhấn phím. Và phím đàn không phải vật đàn hồi: tốc độ nó bật lên bị giới hạn CỐ ĐỊNH bởi cấu tạo cơ khí (trọng lực + đòn bẩy phím bên trong đàn), không thể tăng tốc bằng cách nhấc ngón nhanh hơn — ngón chỉ có thể LÀM CHẬM việc phím bật lên, không bao giờ làm nó nhanh hơn giới hạn cơ khí đó.

Từ đây, một hệ quả gây bất ngờ: cảm giác “staccatissimo” cực ngắn mà ta nghe được thực chất là một ẢO GIÁC THÍNH GIÁC — âm thực tế luôn kéo dài hơn thời gian tiếp xúc ngón-phím, vì cảm giác ngắn ngủi đến từ độ ngắn của cảm giác VẬN ĐỘNG và THỊ GIÁC, không phải độ dài âm thanh thực.

Wrist-jerk: hệ quả tất yếu, không phải kỹ xảo

Ortmann xác nhận lại (bằng cân lò xo, đo được số liệu cụ thể) hiện tượng “giật cổ tay” đặc trưng của mọi staccato: khi ngón bị chặn bởi phím, cú giật này TỰ ĐỘNG xảy ra — đây là hệ quả cơ học tất yếu (đã học ở chương VII), không phải một “kỹ xảo” cần luyện riêng.

Sự khác biệt tinh tế: staccato ĐƠN và staccato LẶP

Một phân biệt thực hành rất hữu ích: trong MỘT cú staccato đơn lẻ, lực nhấc tay có thể lớn tùy ý — không có giới hạn — vì không cần chuẩn bị cho cú hạ tiếp theo. Nhưng trong CHUỖI staccato lặp lại, phải kiềm chế lực nhấc dư thừa vì mỗi lần nhấc còn phải sẵn sàng cho cú hạ kế tiếp. Đây là khác biệt cơ học cốt lõi thường bị bỏ qua khi dạy staccato.

Vibrato: trường hợp duy nhất mà “cứng” là tối ưu

Đây là phần đặc sắc nhất chương. Vibrato touch (staccato cực nhanh, thường ở cường độ lớn) đòi hỏi một trạng thái siêu căng CHỦ ĐỘNG: co ĐỒNG THỜI cả cơ gập lẫn cơ duỗi cổ tay, biến bàn tay-cẳng tay thành MỘT KHỐI CỨNG duy nhất. Bất kỳ “độ chùng” nào ở khớp cũng phá hủy hoàn toàn tốc độ và độ chính xác cần thiết — đây là touch-form DUY NHẤT trong cả cuốn sách mà độ cứng hoàn toàn là điều kiện bắt buộc để tối ưu, không phải một khiếm khuyết cần tránh.

Lý do cơ học rất đẹp: khi cả hai nhóm cơ đối kháng đã được co sẵn ở trạng thái cân bằng, số xung thần kinh cần thiết để tạo chuyển động đảo chiều chỉ bằng MỘT NỬA so với chuyển động thư giãn thông thường — chỉ cần MỘT xung tăng thêm ở một phía để tạo chuyển động, không cần luân phiên gửi xung đến cả hai phía như bình thường. Tự nhiên “mua” tốc độ bằng cái giá của sự cứng.

Vibrato cũng là trường hợp DUY NHẤT có thể dùng đúng nghĩa từ “đàn hồi cơ” (elastic): khi lực co thêm ngừng tác động, bộ phận trở lại vị trí ban đầu nhờ chính lực đã co sẵn từ trước — khác hoàn toàn với mọi cách dùng sai từ “đàn hồi” cho phím đàn hay cú chạm mà Ortmann đã bác bỏ ở các chương khác.

Cái giá phải trả: vibrato là touch-form MỆT NHẤT trong toàn bộ kỹ thuật piano — vì trạng thái căng liên tục cản trở tuần hoàn máu trong cơ, tích tụ chất thải chuyển hóa. Đây là lý do vibrato chỉ dùng được cho các đoạn ngắn, không bao giờ kéo dài.

Vài suy nghĩ thêm

Vibrato là một “ngoại lệ có chủ đích” rất đẹp về mặt lý thuyết: Ortmann dành cả cuốn sách để chứng minh “cứng = lãng phí, cần tránh” rồi dừng lại đúng một chương để nói “nhưng ở đây, cứng chính là giải pháp tối ưu” — và giải thích chính xác TẠI SAO bằng cùng bộ công cụ (xung thần kinh, quán tính, đối kháng cơ) đã dùng để chứng minh điều ngược lại ở những nơi khác.

Hình minh họa đáng chú ý

• Fig. 89 — tr. ~244: hai đường ghi tốc độ phím bật lên (staccato nhẹ vs. martellato mạnh), cho thấy thời gian bật gần như không đổi dù lực nhấn khác nhau nhiều.
• Fig. 91, 92 — tr. ~246–247: đường ghi cân lực tại cổ tay đối chiếu với đường ghi phím, cho thấy tương quan giảm-tăng trọng lượng đồng thời với nhấn-nhả phím.
• Fig. 95 — nhắc lại từ chương II: minh họa chuyển tiếp từ gập khuỷu sang xoay vai khi chơi octave staccato dọc bàn phím.
• Fig. 96 — nhắc lại từ chương XII: ba bộ đường ghi gõ nhịp so sánh học sinh giỏi/trung bình/kém.
• Fig. 99 — không đánh số trang riêng: sơ đồ so sánh vị trí khối tâm cánh tay ở trạng thái thả lỏng và trạng thái cố định kiểu vibrato — minh họa vì sao “khóa cứng” lại giảm công cần thiết.
• Fig. 100, 101 — tr. 260–261: đường ghi co cơ gập và duỗi cổ tay đồng thời trong 5 nhịp vibrato liên tiếp — gần như phẳng liên tục, đối lập với 5 đỉnh rõ rệt của đường ghi phím cùng lúc.

Trích dẫn gốc đáng nhớ

• “There is no other touch-form so tiring as the vibrato” (p. 263)
• “It is impossible to play an effective vibrato with the arm extended in front of the body.” (p. 265)

Xem thêm

• 16-staccato — ghi chú đọc gốc.
• ortmann-chuong-15-tremolo — chương trước.
• the-physiological-mechanics-of-piano-technique — trang nguồn.