Đọc kỹ Ortmann — Chương XI: Chuyển trọng lượng

Bản diễn giải chi tiết bằng tiếng Việt từ the-physiological-mechanics-of-piano-technique (Otto Ortmann, 1929), chương XI “Weight-Transfer”, trang 171–185. Không phải bản dịch nguyên văn. Ghi chú đọc gốc: 11-weight-transfer.

Vì sao chương này tồn tại

Nếu chương X đo trọng lượng bằng cánh tay cơ học tĩnh, chương XI đo trực tiếp bằng máy ghi lực (dynamograph) trong khi CHƠI THẬT — đặc biệt tập trung vào câu hỏi trung tâm của trường phái “weight technique”: khi chơi legato, trọng lượng có thực sự “chuyển” từ ngón này sang ngón khác như một bánh xe lăn (học thuyết Rollbewegung) hay không?

Ba yếu tố quyết định khả năng chuyển trọng lượng

Ortmann xác định: chuyển trọng lượng phụ thuộc vào TỐC ĐỘ, CƯỜNG ĐỘ và TÍNH XUNG KÍCH của cú chạm. Ba yếu tố này tương tác với nhau, nhưng phát hiện gây bất ngờ nhất nằm ở tốc độ — cụ thể là một PHÂN LOẠI tốc độ ông đưa ra: tốc độ CHUỖI ngón (finger-sequence, không lặp cùng một ngón) khác hẳn tốc độ LẶP ngón (muscular repetition, cùng một ngón chơi lại nhanh). Chính sự LẶP NGÓN — không phải tốc độ nói chung — mới thực sự phá vỡ khả năng chuyển trọng lượng.

Bằng chứng đối chứng rất thuyết phục: một chuỗi 5 nốt không lặp ngón (Đô-Rê-Mi-Fa-Sol bằng 5 ngón) chơi nhanh 8 nốt/giây vẫn cho đường ghi trọng lượng gần như hoàn hảo; trong khi một trille hai ngón LẶP LẠI ở cùng tốc độ đó đã gây mất mát trọng lượng rõ rệt. Cùng tốc độ tuyệt đối, khác cơ chế hoàn toàn.

Trille nhanh-to: một nghịch lý cơ học không thể tránh

Ortmann chứng minh — bằng lý luận thuần túy trước khi có dữ liệu — rằng một trille vừa NHANH vừa TO là điều BẤT KHẢ THI về mặt cơ học nếu muốn đồng thời chuyển trọng lượng đầy đủ: nguyên lý đòn bẩy không cho phép một hệ thống vừa có lợi thế tốc độ vừa có lợi thế lực cùng lúc. Do đó, một trille thực sự nhanh và to, XÉT VỀ ĐỘNG TÁC NGÓN, buộc phải là non-legato — dù tai người nghe, nhờ hiệu ứng cộng hưởng của đàn, có thể không phân biệt được điều này.

Chạy gam: điểm luồn ngón cái luôn gây đứt gãy

Ứng dụng cụ thể: trong chạy gam nhanh, điểm luồn ngón cái/vượt tay LUÔN gây đứt gãy chuyển trọng lượng — vì lý do cơ học giống hệt hiện tượng lặp ngón ở trên — không thể tránh khỏi ở tốc độ cao, bất kể luyện tập bao nhiêu.

Đảo ngược học thuyết “cánh tay treo thả lỏng trong phím”

Kết luận cuối chương, nối tiếp trực tiếp chương X: chuyển trọng lượng về mặt cơ học đòi hỏi CỐ ĐỊNH khớp, không phải thả lỏng — thả lỏng hoàn toàn không tồn tại ở bất kỳ tư thế chơi đàn khả dụng nào, và ngay cả ở tư thế thuận lợi nhất, vai luôn giữ lại phần lớn trọng lượng cánh tay (đã đo cụ thể ở chương trước: chưa đến 1/4 tổng trọng lượng cánh tay thực sự tới được phím).

Vài suy nghĩ thêm

Điều tôi thấy hữu ích nhất từ chương này cho việc luyện tập thực tế: phân biệt “tốc độ chuỗi” và “tốc độ lặp” cho một cách nhìn rất cụ thể để dự đoán TRƯỚC một đoạn nhạc có khó chuyển trọng lượng hay không, chỉ cần nhìn vào bản nhạc xem có ngón nào phải LẶP LẠI nhanh hay không — không cần thử mới biết.

Hình minh họa đáng chú ý

• Fig. 44, 45 — không đánh số trang riêng: đồ thị dynamograph ghi trille ở các tốc độ và cường độ khác nhau, cho thấy đường ghi tụt về gần mức 0 khi tốc độ/cường độ tăng.
• Fig. 46 — tr. 175: năm đường ghi trille ở năm tốc độ, từ hoàn toàn phẳng (chậm) đến biến động mạnh (nhanh).
• Fig. 47 — tr. 177: đồ thị ba ngón tay ghi đồng thời, cho thấy hiện tượng chồng lấn chuyển động ở tốc độ cao.
• Fig. 50 — tr. 180: đường ghi cho kiểu đánh ngón lặp lại 1-2-3-4-3-4, minh họa dao động mạnh do lặp ngón.

Trích dẫn gốc đáng nhớ

• “It is physiologically impossible to transfer arm-weight in a loud trill.” (p. 174)
• “Rapidity of finger repetition, not rapidity of successive strokes, therefore becomes the chief determinant of weight-transfer as measured in terms of speed.” (p. 180)
• “Exactly the opposite is mechanically true: weight-transfer demands fixation of the joints, not relaxation.” (p. 185)

Xem thêm

• 11-weight-transfer — ghi chú đọc gốc.
• ortmann-chuong-10-thu-gian — chương trước.
• ao-tuong-chuyen-trong-luong — khái niệm trong wiki dựa trên chương này.
• the-physiological-mechanics-of-piano-technique — trang nguồn.