Đọc kỹ Ortmann — Chương X: Thư giãn
Bản diễn giải chi tiết bằng tiếng Việt từ the-physiological-mechanics-of-piano-technique (Otto Ortmann, 1929), chương X “Relaxation”, trang 159–170. Không phải bản dịch nguyên văn. Ghi chú đọc gốc: 10-relaxation.
Vì sao chương này tồn tại
Chương IX đã định nghĩa lý thuyết “phối hợp ≠ thư giãn”. Giờ Ortmann muốn KIỂM CHỨNG điều đó bằng một công cụ đặc biệt: một cánh tay cơ học — khung kim loại với khớp bản lề và ốc vặn thay cho xương và cơ. Ông khuyến khích mạnh mẽ: bất kỳ ai nghiêm túc về đề tài này cũng nên tự làm một mô hình như vậy, vì nó phơi bày rất nhiều ngộ nhận phổ biến về cơ học cánh tay.
Ba nguyên lý về “thư giãn” rút ra từ mô hình cơ học
- Để giữ MỘT khớp cố định ở một vị trí trong không gian (không có sức cản ngoài), mọi khớp khác giữa điểm đó và thân người phải cố định đủ để thắng trọng lượng các phần trung gian. Hệ quả: “thư giãn” trong bất kỳ kiểu chạm phím nào luôn chỉ là TƯƠNG ĐỐI.
- Để chỉ giữ đầu ngón cố định trên một phím, không quá MỘT khớp giữa điểm đó và đai vai được thả lỏng hoàn toàn — nghĩa là “nghỉ tay trên phím” (trừ tư thế cánh tay thẳng đứng hoàn toàn xuống, hiếm khi xảy ra khi chơi đàn) không phải là trạng thái thư giãn, mà là một dạng CỐ ĐỊNH NHẸ.
- Để tạo ra một lực LỚN HƠN trọng lượng tự nhiên tại đầu ngón, phải thêm co cơ — và co cơ đó đòi hỏi độ cố định tương ứng ở mọi khớp đóng vai trò điểm tựa; mức cố định cần thiết tỉ lệ THUẬN trực tiếp với lực cần tại đầu ngón.
Cú sốc lớn nhất chương: tư thế “nghiêng người tới trước” bị đo là TỆ NHẤT
Đây là phần gây tranh cãi nhất, và theo tôi cũng thú vị nhất: Ortmann đo lực thực nghiệm trên cánh tay cơ học ở nhiều tư thế khác nhau, và phát hiện tư thế “nghiêng người về phía trước, cổ tay thấp” — được hầu hết giáo viên piano coi là chuẩn mực lý tưởng cho “trọng lượng tay tự nhiên” — thực ra là tư thế TRUYỀN TRỌNG LƯỢNG KÉM HIỆU QUẢ NHẤT trong số các tư thế ông đo. Ngược lại, tư thế “cổ tay cao” — thường bị các giáo viên phê phán — lại truyền trọng lượng hiệu quả nhất theo phép đo đòn bẩy.
Ông giải thích lợi ích thật sự của việc nghiêng người không nằm ở việc “thêm trọng lượng”, mà ở việc cải thiện vị trí khớp để CHỊU PHẢN LỰC từ va chạm ngón-phím tốt hơn (xương xếp thẳng hàng với hướng lực, giống nguyên lý “tư thế xương thẳng hàng” — skeletal straight-line position — sẽ tái xuất hiện nhiều lần sau này).
Kết luận gây ngỡ ngàng nhất: “trọng lượng tay tự do” gần như không tồn tại trong thực tế
Từ những phép đo trên, Ortmann đi đến một kết luận rất mạnh: việc hầu hết giáo viên piano CHẤP NHẬN tư thế “nghiêng người” làm chuẩn mực — dù nó truyền trọng lượng tự do kém nhất — chính là bằng chứng gián tiếp cho thấy trong thực tế chơi đàn, người chơi hầu như KHÔNG BAO GIỜ dùng thuần túy trọng lượng tay tự do; họ luôn dùng co cơ chủ động CỘNG THÊM trọng lực (gọi là “arm-stroke”), chứ không phải “arm-weight” thuần túy như lý thuyết vẫn mô tả.
Quán tính: lý do cơ học để dùng đơn vị chơi nhỏ
Chương kết bằng một nguyên lý sẽ được dùng lại rất nhiều lần: với các chuyển động cần đổi hướng nhanh (staccato lặp, các đoạn phức tạp), khối lượng đơn vị chơi càng NHỎ càng tốt, vì quán tính tỉ lệ thuận với khối lượng — đây là lý do cơ học (không phải thẩm mỹ) vì sao quãng tám staccato chơi bằng bàn tay lại vượt trội hơn chơi bằng cả cẳng tay khi cần tốc độ.
Vài suy nghĩ thêm
Chương này, cùng chương XI (Chuyển trọng lượng) ngay sau đó, tạo thành cú đánh mạnh nhất của Ortmann vào trường phái “weight technique” thống trị đầu thế kỷ 20. Điều làm tôi ấn tượng là ông không chỉ nói “trọng lượng tay là ảo tưởng” một cách chung chung — ông ĐO nó bằng số liệu cụ thể (ounce, độ), rồi để chính con số đó tự nói lên sự mâu thuẫn giữa lý thuyết sư phạm phổ biến và thực tế cơ học.
Hình minh họa đáng chú ý
- Fig. 42 — tr. 160 (Plate VIII): ảnh cánh tay cơ học (mô hình khung kim loại với khớp bản lề và ốc vặn) mà Ortmann tự chế để thực nghiệm — hình trung tâm của cả chương, cho thấy hiệu ứng thả lỏng lên vị trí khớp.
- Fig. 43 — tr. 165: sơ đồ minh họa các tư thế cánh tay khác nhau (đánh dấu A, B, D, G) dùng để đo tỉ lệ đòn bẩy truyền trọng lượng — hình chứa dữ liệu quan trọng nhất chương, cho thấy tư thế “nghiêng người” (G) có tỉ lệ truyền trọng lượng kém nhất.
Trích dẫn gốc đáng nhớ
- “In order that a force greater than the weight of the moving part be exerted upon the finger-tip, muscular contraction must be added to the weight” (p. 164)
- “We cannot, therefore, correctly speak of mere relaxed weight-transfer.” (p. 167)
- “For speed and dexterity the mass of the playing-unit or units must be reduced to a minimum, a thing which requires a degree of fixation that makes impossible the relaxed arm necessary for arm-weight.” (p. 169)
Xem thêm
- 10-relaxation — ghi chú đọc gốc.
- ortmann-chuong-9-phoi-hop-thieu-phoi-hop — chương trước.
- the-physiological-mechanics-of-piano-technique — trang nguồn.