Hòa nhạc cho người trẻ, tập 52: Liszt và ác quỷ
Summary
Tập chân dung Franz Liszt, xoay quanh câu hỏi tại sao một nhạc sĩ từng nổi tiếng bậc nhất thời mình lại ít được xếp ngang hàng Beethoven hay Bach. Bernstein dùng “Bản giao hưởng Faust” của Liszt làm chìa khóa lý giải, vì ông cho rằng chính Liszt cũng mang trong mình hình bóng của Faust theo Goethe: một con người tài năng phi thường, khao khát trải nghiệm mọi thứ, bị đồn có liên hệ với quỷ. Qua ba chương của bản giao hưởng, Bernstein phân tích cách Liszt dùng kỹ thuật chuyển thể chủ đề để vẽ chân dung Faust, Gretchen và Mephistopheles.
Nguồn: phụ đề tiếng Việt thủ công (kênh “Kênh Âm nhạc cổ điển”) — bản dịch chất lượng cao, vẫn cần đối chiếu khi trích dẫn chính xác.
Key Claims
- Công chúng chỉ biết Liszt qua vài giai điệu piano quen thuộc, gần như không biết tới các tác phẩm giao hưởng, hợp xướng của ông (03:15).
- Liszt, cũng ở tuổi đôi mươi như Faust của Goethe, luôn mang theo vở kịch này bên mình và đồng cảm sâu sắc với nhân vật (07:21–08:21).
- Cuộc đời Liszt có nhiều chi tiết khiến người đương thời đồn ông có liên hệ với quỷ: thần đồng từ nhỏ, được Beethoven công khai khen ngợi, tự quyết định bước ngoặt sự nghiệp, sau này trở thành giáo sĩ (09:22–10:24).
- Câu chủ đề mở đầu miêu tả Faust dùng đủ 12 nốt của thang chromatic mà không có giọng chủ, khiến Bernstein gọi đây là một trong những đoạn nhạc phi điệu tính sớm nhất (12:27).
- Liszt biến chủ đề “khao khát” ở chương một thành chủ đề “tình yêu” bằng kỹ thuật chuyển thể chủ đề (17:50).
- Chương Mephistopheles không có chủ đề hoàn toàn mới, mà là toàn bộ chủ đề của Faust ở chương một bị bóp méo, châm biếm thành nhạc của quỷ (32:54).
- Sau khi hoàn thành, Liszt còn viết thêm nhiều tác phẩm khác về đề tài quỷ và địa ngục, cho thấy ông gần như bị ám ảnh với hình tượng này (36:01).
Tường thuật lại lập luận
Bernstein mở đầu bằng cách chỉ ra một nghịch lý: Liszt là một trong những nhạc sĩ nổi tiếng nhất lịch sử, nhưng phần lớn công chúng chỉ biết đến ông qua vài bản nhạc piano quen thuộc, trong khi khối lượng lớn sáng tác giao hưởng và hợp xướng của ông gần như bị lãng quên. Ông chọn “Bản giao hưởng Faust” làm tác phẩm để đi tìm câu trả lời cho câu hỏi vì sao Liszt không được coi ngang hàng Beethoven.
Để hiểu tác phẩm, Bernstein dẫn lại nguồn gốc truyền thuyết Faust — một học giả bán linh hồn cho quỷ để đổi lấy tri thức và khoái lạc — và cách Goethe biến câu chuyện dân gian này thành kiệt tác văn học. Điểm mấu chốt Bernstein nhấn mạnh là sự trùng hợp về tuổi tác và tâm thế: Liszt, cũng ở độ tuổi đôi mươi cùng thời điểm Goethe hoàn thành tác phẩm, đã mang hình tượng Faust theo suốt đời và tìm thấy ở đó sự đồng cảm sâu sắc — không phải với gã phù thủy già trong truyền thuyết cổ mà với một Faust trẻ trung, khao khát trải nghiệm và hiểu biết mọi thứ.
Từ đó Bernstein liệt kê hàng loạt chi tiết đời thực của Liszt để cho thấy ông cũng là một dạng “Faust ngoài đời”: thần đồng từ bé, được các đô thị âm nhạc lớn tôn sùng, có sức hút khiến người ta đồn đoán liên hệ với thế lực siêu nhiên, đồng thời tự nắm quyền định đoạt số phận mình khi từ bỏ sự nghiệp biểu diễn đỉnh cao để chuyển sang sáng tác.
Đi vào tác phẩm, Bernstein giải thích bản giao hưởng gồm ba chương, thực chất là ba bức chân dung nhân vật. Chương đầu khắc họa Faust qua một câu chủ đề đặc biệt: dùng đủ 12 nốt của thang âm nửa cung mà không neo vào một giọng chủ nào, tạo cảm giác hoài nghi bất định — một bước đi táo bạo, đi trước xu hướng âm nhạc phi điệu tính cả một thế kỷ. Các chủ đề khác của Faust được dệt vào nhau và biến đổi qua lại bằng kỹ thuật chuyển thể chủ đề.
Chương hai dành cho Gretchen, cô gái ngây thơ mà quỷ tạo ra để Faust quyến rũ rồi làm tan vỡ cuộc đời — âm nhạc của cô dịu dàng, không phức tạp. Ngược lại, chương ba dành cho Mephistopheles là chương thú vị nhất về kỹ thuật: không có chủ đề mới nào, mà toàn bộ các chủ đề Faust ở chương một bị bóp méo, giễu nhại thành âm nhạc của quỷ. Giữa cơn hỗn loạn đó, chủ đề trong trẻo của Gretchen thoáng hiện lên như một nỗ lực cứu vớt Faust, nhưng nhanh chóng bị nhấn chìm bởi tiếng cười quỷ quái.
Cuối cùng, theo đúng tinh thần Goethe, tình yêu chiến thắng cái ác: Gretchen được cứu rỗi và Faust được giải thoát — dù Bernstein lưu ý Liszt đã xử lý đoạn kết này khá vội vàng so với chiều sâu triết lý của toàn tác phẩm. Bernstein khép lại bằng việc liệt kê thêm loạt tác phẩm khác của Liszt về đề tài quỷ và địa ngục, đặt câu hỏi mở: phải chăng Liszt, cũng như Faust của mình, đã thực sự “chiến thắng quỷ” khi để lại một kiệt tác vượt thời gian.
Concepts
People
Open Questions
- Bernstein không đưa ra câu trả lời dứt khoát cho việc vì sao phần lớn tác phẩm phi-piano của Liszt bị lãng quên.
- Liệu đoạn kết “cứu rỗi” ngắn gọn của bản giao hưởng có phải điểm yếu thực sự, hay chỉ là lựa chọn nghệ thuật có chủ đích?