Hòa nhạc cho người trẻ, tập 51: Richard Strauss đã nói như thế
Summary
Tập chân dung Richard Strauss thông qua bản thơ giao hưởng “Also sprach Zarathustra” (1896), lấy cảm hứng từ cuốn sách cùng tên của triết gia Nietzsche. Bernstein giải thích tác phẩm không kể về nhà tiên tri cổ đại Zarathustra, mà dùng nhân vật này làm phương tiện để Nietzsche trình bày ý tưởng về “Siêu nhân”. Toàn bộ bản nhạc được đọc như một chuỗi xung đột âm nhạc (giữa các giọng, giữa Trưởng và Thứ) tượng trưng cho cuộc vật lộn giữa khát vọng bất tử và sự hữu hạn phải chết, kết ở một câu hỏi bỏ ngỏ.
Nguồn: phụ đề tiếng Việt thủ công (kênh “Kênh Âm nhạc cổ điển”) — bản dịch chất lượng cao, vẫn cần đối chiếu khi trích dẫn chính xác.
Key Claims
- Đoạn mở đầu nổi tiếng, quen thuộc vì xuất hiện trong quảng cáo và phim ảnh, thực ra chỉ là một phút đầu của tác phẩm dài nửa giờ ít người biết đến phần còn lại (03:05).
- Zarathustra lịch sử là nhà tiên tri Ba Tư sáng lập Hỏa giáo, nhưng Nietzsche chỉ mượn tên ông làm người phát ngôn cho triết lý riêng (04:06).
- Triết lý Nietzsche xoay quanh ý tưởng con người là một “cây cầu” tiến hóa từ loài vật tới “Siêu nhân”, chịu ảnh hưởng thuyết tiến hóa Darwin (05:09).
- Bernstein diễn giải toàn bộ tác phẩm như cuộc xung đột âm nhạc giữa khát vọng bất tử và thực tế hữu hạn của con người, qua tương phản Trưởng/Thứ và các giọng khác nhau (06:11).
- Tác phẩm gồm 8 chương (Strauss chọn lọc từ 80 chương sách gốc), mỗi chương là một “giải pháp” con người thử nghiệm: tôn giáo, khát vọng, dục lạc, tuyệt vọng, khoa học, hồi phục, vũ điệu, đêm lang thang (10:18).
- Chương khoa học viết dưới dạng tẩu pháp với chủ đề dùng đủ 12 âm — thủ pháp rất tiên phong vào năm 1896 (15:27).
- Đoạn kết không giải quyết xung đột: hai giọng (Si trưởng bình yên và Đô trưởng vĩnh cửu) vang lên cùng lúc, để lại một câu hỏi chưa lời đáp (31:07).
Tường thuật lại lập luận
Bernstein mở đầu bằng cách chỉ ra sự trớ trêu rằng đoạn nhạc nổi tiếng nhất của Strauss, quen thuộc đến mức sáo mòn trong quảng cáo và phim ảnh, chỉ là một phần rất nhỏ của một tác phẩm lớn mà gần như không ai biết trọn vẹn. Ông giải thích gốc gác: Zarathustra là nhà tiên tri cổ đại sáng lập Hỏa giáo, nhưng nhân vật trong tác phẩm không liên quan trực tiếp đến ông ta — cầu nối thực sự là triết gia Nietzsche, người dùng Zarathustra như một cái loa phát ngôn cho tư tưởng về sự tiến hóa của loài người hướng tới “Siêu nhân”.
Từ đó, Bernstein khẳng định chủ đề cốt lõi: cuộc đấu tranh nội tâm giữa khát khao bất tử và việc phải chấp nhận mình hữu hạn. Ông cho rằng Strauss đã chuyển hóa xung đột triết học này thành các đối lập thuần túy âm nhạc — giữa các giọng (Đô trưởng tượng trưng vũ trụ vĩnh hằng và Si thứ tượng trưng con người) và giữa điệu thức Trưởng/Thứ ngay trong ba nốt mở đầu nổi tiếng.
Tiếp theo, ông dẫn dắt qua các chương như những “nỗ lực giải quyết vấn đề” khác nhau: thử tôn giáo, thử khát vọng tinh thần, thử khoái lạc thể xác — bị chặn đứng bởi một chủ đề gọi là “sự chối bỏ”. Ông nhắc đến chương tuyệt vọng tột cùng, rồi đến chương khoa học thể hiện bằng một khúc tẩu pháp khô khan, với một chủ đề dùng đến toàn bộ 12 nốt nhạc — điều Bernstein nhấn mạnh là rất táo bạo ở thời điểm sáng tác 1896.
Sau đó ông mô tả sự hồi phục của nhân vật, cao trào bằng tiếng gà gáy báo hiệu “kỷ nguyên Siêu nhân”, dẫn tới chương vũ điệu rực rỡ mà ông ví như một “siêu điệu valse Vienna”, trước khi vỡ tan bởi tiếng chuông nửa đêm và mô-típ chối bỏ trở lại.
Cuối cùng, Bernstein tập trung phân tích đoạn kết đầy bí ẩn: nhạc lắng xuống giọng Si trưởng thanh bình tượng trưng sự chấp nhận của con người, nhưng ở bè trầm vẫn vang lên ba nốt Đô trưởng nguyên thủy tượng trưng vĩnh hằng — hai giọng cùng tồn tại mà không hòa giải, như một câu hỏi để ngỏ về sự sống và cái chết. Ông kết luận rằng chính vì không có câu trả lời dứt khoát, tác phẩm mới trở nên sâu sắc.
Concepts
People
Open Questions
- Bernstein không giải thích rõ vì sao Strauss chọn đúng 8 trong số 80 chương sách của Nietzsche — cần tra cứu thêm.
- Cần xác minh cách Bernstein mô tả chủ đề khoa học “dùng đủ 12 âm” có tương ứng chính xác với kỹ thuật 12 âm (dodecaphony) sau này của Schoenberg, hay chỉ là cách nói hình tượng.