Hòa nhạc cho người trẻ, tập 40: Nâng ly vì thành Vienna trong nhịp 3/4
Summary
Tập kỷ niệm 125 năm thành lập của cả New York Philharmonic và Vienna Philharmonic, hai dàn nhạc “sinh đôi” cùng ra đời năm 1842. Bernstein dùng dịp này tôn vinh âm nhạc thành Vienna qua chủ đề nhịp 3/4 (“Drei-Viertel Takt”), đi từ điệu van-xơ của Johann Strauss đến các nhà soạn nhạc giao hưởng lớn của thành phố. Chương trình khép lại với ca khúc của Mahler và điệu van-xơ nổi tiếng từ opera của Richard Strauss.
Nguồn: phụ đề tiếng Việt thủ công (kênh “Kênh Âm nhạc cổ điển”) — bản dịch chất lượng cao, vẫn cần đối chiếu khi trích dẫn chính xác.
Key Claims
- Năm 1967, New York Philharmonic và Vienna Philharmonic cùng kỷ niệm 125 năm ngày thành lập, đều bắt nguồn từ năm 1842 (01:14).
- Bernstein chia các nhà soạn nhạc lớn của thành Vienna thành ba thế hệ: cổ điển (Mozart, Haydn, Beethoven, Schubert), hậu kỳ (Brahms, Bruckner, Mahler, R. Strauss) và hiện đại (Schoenberg, Berg, Webern) (09:02).
- Chủ đề xuyên suốt là nhịp 3/4 (“Drei-Viertel Takt”), xuất hiện dưới nhiều hình thức qua các thời kỳ (10:05).
- Hai cội nguồn của nhịp 3/4 ở Áo: điệu múa dân gian mộc mạc “Ländler” và điệu nhảy cung đình trang nhã “minuet” (11:05).
- Beethoven đã biến đổi minuet cổ điển thành “scherzo” — cùng khung nhịp ba nhưng đẩy lên tốc độ và cường độ hoàn toàn khác (20:03).
- Hai ca sĩ opera trình diễn ba bài hát của Mahler, đều ở nhịp ba, minh họa vai trò Mahler vừa là nhạc trưởng vừa là người viết ca khúc gắn bó chất liệu dân gian (26:14).
Tường thuật lại lập luận
Bernstein mở đầu mùa mới bằng câu chuyện kỷ niệm: cả dàn nhạc của ông và Vienna Philharmonic đều tròn 125 tuổi trong năm 1967, ví hai dàn nhạc như anh em sinh đôi. Từ đó ông đặt câu hỏi “âm nhạc thành Vienna là gì” và trả lời bằng hình ảnh quen thuộc nhất: điệu van-xơ của Johann Strauss, một dạng nhạc phổ thông nhưng chứa đựng chất duyên dáng, tinh nghịch rất riêng.
Ông nhanh chóng mở rộng phạm vi, liệt kê ba thế hệ nhà soạn nhạc lớn gắn với thành phố: cổ điển (Mozart, Haydn, Beethoven, Schubert), lãng mạn muộn (Brahms, Bruckner, Mahler, Richard Strauss), và hiện đại (Schoenberg, Berg, Webern). Thay vì giảng tuần tự, ông chọn một sợi chỉ xuyên suốt: nhịp 3/4, mà ông gọi vui là “Drei-Viertel Takt” của thành Vienna.
Ông minh họa nguồn gốc kép của nhịp ba trong âm nhạc Áo qua hai thể loại đối lập: “Ländler” mộc mạc, chân chất, và “minuet” cung đình tao nhã. Hai đoạn nhạc của Mozart làm nổi bật sự tương phản này. Ông cũng giải thích cấu trúc ba phần quen thuộc của một chương minuet giao hưởng, với phần giữa gọi là “Tam tấu”.
Từ đó ông cho thấy hình thức minuet tiếp tục biến đổi: Haydn pha trộn tinh thần Ländler mộc mạc vào khuôn khổ minuet giao hưởng, còn Beethoven đẩy nhịp ba lên một cường độ và tốc độ khác hẳn, đổi tên thành “scherzo” — vẫn giữ khung nhịp cũ nhưng mang màu sắc táo bạo, gần như không còn nhận ra hình hài ban đầu.
Phần giữa chương trình dành cho thanh nhạc: hai ca sĩ khách mời trình diễn ba ca khúc của Mahler, được giới thiệu như nhà soạn nhạc cuối cùng của dòng giao hưởng lớn tại Vienna đồng thời là người viết ca khúc tài hoa với chất liệu dân gian gần gũi.
Khép lại, Bernstein suy ngẫm vì sao nhịp ba lại đặc biệt hấp dẫn dù đi ngược lại cấu tạo “theo cặp” tự nhiên của cơ thể con người, và cho rằng chính người Vienna đã biến nhịp ba thành một bản sắc văn hóa riêng. Buổi hòa nhạc khép lại bằng điệu van-xơ nổi tiếng trong một vở opera của Richard Strauss, như lời chào tạm biệt dành tặng “anh em” Vienna Philharmonic.
Concepts
People
Open Questions
- Cần xác nhận cách gọi tên tiếng Việt chuẩn cho các thuật ngữ “Ländler”, “Tam tấu” (Trio), “Drei-Viertel Takt” để thống nhất với các trang khái niệm khác trong wiki.