Hòa nhạc cho người trẻ, tập 38: Charles Ives — Người Mỹ tiên phong
Summary
Tập chân dung Charles Ives, giới thiệu ông như một “người Mỹ tiên phong” viết nhạc táo bạo từ đầu thế kỷ 20, sớm hơn cả những cải cách của Schoenberg hay Stravinsky. Chương trình đi qua bốn tác phẩm — một khúc diễu hành pha trộn hỗn loạn, một chương giao hưởng đầy hoài niệm, một bài hát tưởng niệm Lincoln, và tác phẩm nổi tiếng nhất của ông về câu hỏi tồn tại — để cho thấy tinh thần vui chơi, phiêu lưu xuyên suốt sự nghiệp kép (doanh nhân bảo hiểm kiêm nhà soạn nhạc) của Ives.
Nguồn: phụ đề tiếng Việt thủ công (kênh “Kênh Âm nhạc cổ điển”) — bản dịch chất lượng cao, vẫn cần đối chiếu khi trích dẫn chính xác.
Key Claims
- Đoạn nhạc mở đầu nghe rất “hiện đại” nhưng thực ra được Ives viết từ đầu những năm 1900, trước cả các thử nghiệm lớn của Schoenberg và Stravinsky (03:39).
- Chất “điên” trong nhạc Ives xuất phát từ tinh thần phiêu lưu, tinh nghịch — làm nhạc chỉ vì niềm vui, giống tinh thần những người tiên phong khai phá miền Tây (05:42).
- Sự lộn xộn về nhịp điệu và hòa âm trong “Cuộc diễu hành của lính cứu hỏa” là chủ ý mô phỏng một ban nhạc nghiệp dư chơi sai nhưng đầy hứng khởi (06:46).
- Ives thường xuyên chèn các trích dẫn giai điệu dân gian, bài thánh ca, bài hát yêu nước quen thuộc thời thơ ấu vào tác phẩm (10:19).
- “Sinh nhật của Washington” (1913) được Bernstein đánh giá có thể là kiệt tác đỉnh cao của Ives, dù ông gần như ngừng sáng tác chính sau 1916 vì sức khỏe suy yếu (27:41).
- Bài hát “Lincoln, Thường dân vĩ đại” thể hiện tình yêu nước của Ives qua các trích dẫn quốc ca và thánh ca được biến tấu lạ lẫm (32:42).
- “Câu hỏi chưa được trả lời” (1908) đặt hai lớp nhạc hoàn toàn độc lập (dây và kèn hơi) chồng lên nhau, tượng trưng cho câu hỏi vĩnh cửu về sự tồn tại (43:16).
Tường thuật lại lập luận
Bernstein mở đầu bằng một đoạn nhạc rất ngắn, cố tình không nói trước tên tác giả, để khán giả đoán xem đó là nhạc của ai. Sau khi để họ đoán là “nhạc hiện đại thử nghiệm”, ông tiết lộ bất ngờ: đó là tác phẩm của Charles Ives, viết từ đầu thế kỷ 20 — trước cả những cách tân lớn của các nhà soạn nhạc châu Âu mà thời đó vẫn coi là cấp tiến. Từ đó ông xây dựng hình ảnh Ives như một nhân vật đi trước thời đại, một mình mày mò trong khi làm nghề bảo hiểm để nuôi sống bản thân.
Bernstein giải thích rằng cái “điên” trong âm nhạc Ives không phải rối loạn mà là biểu hiện của tinh thần phiêu lưu, tương tự tinh thần của những người khai hoang miền Tây. Ives sáng tác vì niềm vui thuần túy, không quan tâm liệu tác phẩm có được biểu diễn hay không. Điều này lý giải vì sao trong “Cuộc diễu hành của lính cứu hỏa”, nhiều nhịp điệu và âm thanh chênh phô cùng vang lên: đó là hình ảnh cố ý mô phỏng một ban nhạc nghiệp dư chơi sai nhưng đầy hào hứng trong một cuộc diễu hành thị trấn nhỏ.
Tiếp theo, Bernstein giới thiệu chương “Sinh nhật của Washington” trích từ một bản giao hưởng gồm bốn ngày lễ Mỹ. Ông mô tả cách tác phẩm dựng lên khung cảnh mùa đông New England lạnh lẽo, bí ẩn, rồi bất chợt bùng lên thành những điệu nhảy dân gian vui nhộn, đan xen các giai điệu quen thuộc được biến tấu lệch âm, trước khi lắng dần trở lại vào bóng tối im lặng — một kiểu “giấc mơ” về tuổi thơ và một thế giới đã mất.
Chương trình sau đó chuyển sang bài hát “Lincoln, Thường dân vĩ đại” — không phải một ca khúc thông thường mà như một công trình đồ sộ, giàu cảm xúc. Bernstein so sánh Ives với nhà thơ Walt Whitman ở sự tràn đầy sinh lực và tình yêu nước, đồng thời chỉ ra Ives còn tạo ra hẳn một ngôn ngữ âm nhạc riêng để chuyển tải điều đó, lồng ghép các giai điệu yêu nước quen thuộc dưới lớp vỏ hòa âm mới lạ.
Cuối chương trình, Bernstein trình bày tác phẩm nổi tiếng nhất của Ives, “Câu hỏi chưa được trả lời”, như đỉnh cao của tinh thần phiêu lưu ấy: một cây kèn trumpet lặp lại một câu hỏi, được các nhạc cụ hơi bộ gỗ cố trả lời ngày càng gấp gáp và hỗn loạn, trong khi bộ dây vẫn êm đềm, bất biến suốt từ đầu đến cuối. Bernstein nhấn mạnh bản nhạc dùng hai lớp âm nhạc hoàn toàn tách biệt về nhịp điệu và thời gian — một kỹ thuật mà đến tận nhiều năm sau đó các nhà soạn nhạc trẻ mới bắt đầu khai thác, dù Ives đã viết từ 1908.
Concepts
People
Open Questions
- Chưa rõ mức độ ảnh hưởng trực tiếp (nếu có) của Ives lên các nhà soạn nhạc châu Âu cùng thời — cần tìm hiểu thêm về tiếp nhận lịch sử thực tế ngoài khuôn khổ chương trình này.