Hòa nhạc cho người trẻ, tập 10: Nhạc cụ khác thường của quá khứ, hiện tại và tương lai
Summary
Tập này khám phá cách âm thanh “khác thường” có thể đến từ ba nguồn: nhạc cụ quen thuộc chơi theo lối lạ, nhạc cụ cổ xưa đã “tiến hóa” thành nhạc cụ hiện đại, và nhạc cụ hoàn toàn mới do công nghệ điện tử tạo ra. Bernstein dẫn dắt từ bức tranh âm nhạc về đoàn tàu của Villa-Lobos, qua các nhạc cụ Phục Hưng/Baroque đối chiếu với nhạc cụ hiện đại, đến phần ra mắt một tác phẩm cho băng ghi âm và dàn nhạc, rồi kết bằng một khúc concerto hài hước cho kazoo.
Nguồn: phụ đề tiếng Việt thủ công (kênh “Kênh Âm nhạc cổ điển”) — bản dịch chất lượng cao, vẫn cần đối chiếu khi trích dẫn chính xác.
Key Claims
- Trong bản nhạc mô phỏng đoàn tàu của Villa-Lobos, hiệu ứng “tàu hỏa” đến từ việc chơi các nhạc cụ giao hưởng thông thường theo kỹ thuật khác thường như bịt âm, rung lưỡi, glissando (04:48–10:04).
- Clarinet và oboe đều là hậu duệ của một nhạc cụ cổ gọi là shawm; Bernstein truy nguyên từ nguyên của tên gọi qua tiếng Latinh, Pháp, Ý, Anh (11:08–13:14).
- Bản Canzone cho 8 kèn đồng của Gabrieli được trình diễn đối đáp giữa nhóm kèn đồng hiện đại và nhóm nhạc cụ cổ tương ứng để làm nổi bật khác biệt âm sắc cũ–mới (15:15–20:13).
- Chương đầu Brandenburg Concerto số 4 của Bach được chơi luân phiên giữa bộ nhạc cụ Baroque và bộ nhạc cụ hiện đại tương ứng (21:15–31:43).
- Nhạc cụ thực sự “mới” của thời đại không phải saxophone mà là nhạc cụ điện tử — theremin, ondes martenot, và đặc biệt là băng ghi âm, có thể tạo âm thanh bằng cách biến đổi âm thanh thật hoặc tổng hợp thuần túy bằng bộ dao động điện tử (31:43–35:51).
- Buổi hòa nhạc trình diễn ra mắt một tác phẩm cho băng ghi âm và dàn nhạc của Otto Luening và Vladimir Ussachevsky, kết bằng một concerto hài hước cho kazoo của Mark Bucci (35:51–51:47).
Tường thuật lại lập luận
Bernstein mở đầu bằng bản nhạc mô tả đoàn tàu nhỏ của Villa-Lobos để đặt câu hỏi trung tâm: điều gì khiến một dàn nhạc quen thuộc bỗng nghe lạ tai? Ông chỉ ra phần lớn hiệu ứng “tàu hỏa” đến từ việc nhạc công chơi chính những nhạc cụ họ vẫn dùng để chơi Beethoven hay Brahms, nhưng bằng những kỹ thuật khác lạ — bịt âm violin, rung lưỡi thổi sáo/clarinet, trượt âm ở kèn đồng và kèn gỗ. Bài học: nhạc cụ “thông thường” nhất vẫn có thể tạo âm thanh “khác thường” nhất, chỉ cần thay đổi cách chơi.
Từ đó Bernstein lùi về quá khứ để chỉ ra khái niệm “thông thường” luôn thay đổi theo thời gian. Ông minh họa bằng cặp clarinet–oboe, giải thích cả hai đều bắt nguồn từ một nhạc cụ cổ tên shawm, kể lại hành trình biến đổi của từ này qua các ngôn ngữ cho tới khi tách thành hai nhánh hiện đại. Ba nghệ sĩ mang shawm thật lên sân khấu chơi một điệu nhảy Tây Ban Nha bốn thế kỷ tuổi, khiến khán giả bất ngờ vì âm thanh mạnh mẽ, không hề “mỏng manh” như định kiến về nhạc cụ cổ.
Tiếp theo, chương trình so sánh âm thanh cũ và mới qua hai tác phẩm: Canzone cho kèn đồng của Gabrieli (nhóm hiện đại đối đáp nhóm cổ tương ứng), và chương đầu Brandenburg Concerto số 4 của Bach (luân phiên giữa bộ nhạc cụ Baroque thật và bộ nhạc cụ hiện đại tương đương). Nhân dịp này Bernstein chia sẻ suy nghĩ giáo dục: cách tốt nhất để hiểu lịch sử là tiếp cận nghệ thuật của mỗi thời để đặt mình vào vị trí người xưa.
Sau khi đi qua quá khứ, Bernstein chuyển sang tương lai: nhạc cụ thực sự mới, theo ông, chính là các phát minh điện tử. Ông nhắc tới theremin, ondes martenot, nhưng nhấn mạnh công cụ quan trọng nhất là băng ghi âm — một “nhạc cụ” không cần chơi bằng tay. Ông giải thích hai cách tạo âm thanh bằng băng: ghi lại âm thanh thật rồi biến đổi (đảo ngược, đổi tốc độ), hoặc tạo âm thanh hoàn toàn nhân tạo bằng bộ dao động điện tử.
Cao trào là buổi trình diễn ra mắt lần đầu một tác phẩm kết hợp băng ghi âm và dàn nhạc sống, do Otto Luening và Vladimir Ussachevsky cùng thực hiện. Để kết thúc nhẹ nhàng hơn, ông giới thiệu một “món tráng miệng” hài hước: concerto cho kazoo của Mark Bucci — minh chứng vui rằng ngay cả nhạc cụ đơn giản cũng có thể trở thành nhân vật chính của một buổi hòa nhạc giao hưởng.
Concepts
People
Open Questions
- Cần xác định tên chính xác/đầy đủ của tác phẩm mà Luening và Ussachevsky trình diễn ra mắt để đối chiếu với tư liệu bên ngoài.