Đọc kỹ Ortmann — Chương VIII: Chủ động và thụ động
Bản diễn giải chi tiết bằng tiếng Việt từ the-physiological-mechanics-of-piano-technique (Otto Ortmann, 1929), chương VIII “Activity and Passivity”, trang 123–133. Không phải bản dịch nguyên văn. Ghi chú đọc gốc: 08-activity-and-passivity.
Vì sao chương này tồn tại
Một phương pháp sư phạm rất phổ biến: giáo viên tự tay cầm ngón/tay học sinh di chuyển theo đúng động tác mong muốn, với hy vọng học sinh sẽ “học” được cảm giác đúng. Chương này hỏi thẳng: khi đó, cơ của học sinh có thực sự co giống như khi họ tự làm động tác đó không?
Chủ động và thụ động: định nghĩa và luật tiết kiệm
Ortmann định nghĩa: chuyển động CHỦ ĐỘNG là chuyển động do chính cơ co tạo ra; THỤ ĐỘNG là do lực bên ngoài tạo ra trong khi cơ của người được di chuyển không hoạt động. Áp dụng “luật nỗ lực tối thiểu” (đã ngầm dùng từ các chương trước): nếu một ngoại lực đã làm hết việc, thì bất kỳ sự co cơ nào thêm vào từ người bị di chuyển đều là năng lượng THỪA, lãng phí — nên trong một chuyển động thụ động hoàn toàn, cơ của người đó về lý thuyết không co chút nào.
Cơ không phải dây thun
Ortmann bác bỏ một ẩn dụ rất phổ biến: so sánh cơ với dây thun đàn hồi. Nếu đúng vậy, cơ sẽ co GIỐNG HỆT nhau bất kể chuyển động là chủ động hay thụ động, vì khoảng cách hai đầu bám cơ như nhau trong cả hai trường hợp. Nhưng thực nghiệm (sờ trực tiếp cơ nhị đầu, hoặc ghi đồ thị gân) cho thấy hoàn toàn khác: khi ngón được NGƯỜI KHÁC nhấc lên, đường ghi co cơ HOÀN TOÀN PHẲNG; khi TỰ nhấc cùng ngón đó, đường ghi có đỉnh co rõ rệt. Mức co cơ phụ thuộc vào cường độ KÍCH THÍCH THẦN KINH và SỨC CẢN cần vượt qua — không phụ thuộc vị trí không gian của các điểm bám cơ.
Hệ quả sư phạm: nên tạo sức cản, không nên “giúp” chuyển động
Từ đó suy ra một nguyên tắc thực hành ngược hẳn trực giác thông thường: nếu muốn kích hoạt ĐÚNG cơ cần luyện, nên tạo SỨC CẢN chống lại hướng chuyển động mong muốn (ví dụ ấn nhẹ xuống khi muốn học sinh tập nhấc ngón lên), chứ không phải hỗ trợ/dẫn dắt theo đúng hướng đó. “Giúp” chuyển động chỉ khiến học sinh trải nghiệm một chuyển động thụ động — về mặt cơ, họ không học được gì, vì cơ của họ không hề co, nên không có tín hiệu nào được gửi tới hay từ não bộ.
Tương tự, luyện tập tạo âm mà KHÔNG có sức cản thực (đàn phím giả, “chơi trên không”) bị Ortmann coi là phi sư phạm — chính sức cản của phím mới là thứ gây ra sự co cơ cần thiết; thiếu sức cản đó, không có sự học cơ nào diễn ra cả, dù nhìn bề ngoài động tác giống hệt.
Vài suy nghĩ thêm
Chương này, đọc cùng chương VII, tạo thành một cặp lập luận rất chặt: chương VII cho thấy phản lực luôn xuất hiện khi có sức cản (dù không nhìn thấy); chương VIII cho thấy chính sức cản đó — không phải vị trí không gian — mới là thứ quyết định cơ có co hay không. Gộp lại, hai chương giải thích tại sao mọi hình thức “cầm tay chỉ việc” hay “luyện không phím” trong sư phạm piano truyền thống đều có một lỗ hổng cơ học căn bản mà Ortmann muốn ta nhìn thấy rõ.
Hình minh họa đáng chú ý
- Fig. 29 — tr. 126: sơ đồ thiết bị đòn bẩy nhôm dùng để ghi co cơ duỗi ngón — cùng loại dụng cụ Ortmann tái sử dụng cho nhiều thí nghiệm ở các chương khác.
- Fig. 31 (không có số trang riêng, cùng Plate với Fig. 29): cặp ảnh chụp so sánh mu bàn tay khi ngón được người khác nhấc (không có gờ gân nổi) và khi tự nhấc (gờ gân nổi rõ) — bằng chứng trực quan cho sự vắng mặt/hiện diện của co cơ.
Trích dẫn gốc đáng nhớ
- “Slack is taken up only when opposed by muscular activity in the antagonists.” (p. 128)
- “A muscular condition does not depend upon the position of the parts but upon the external resistance opposing the maintenance of the position.” (p. 131)
Xem thêm
- 08-activity-and-passivity — ghi chú đọc gốc.
- ortmann-chuong-7-tac-dong-phan-tac-dong — chương trước.
- the-physiological-mechanics-of-piano-technique — trang nguồn.